Wiedza

2026-04-01

Dezynfekcja w pasiece – czy robisz to właściwie?

To jeden z kluczowych elementów profilaktyki zdrowotnej, a jednocześnie obszar, który w praktyce pszczelarskiej bywa często niedoceniany.

Na łamach Pszczelarza Polskiego ukazał się ekspercki artykuł przygotowany przez lek. wet. Andrzeja Bobera – specjalistę chorób owadów użytkowych oraz eksperta zespołu VET-ANIMAL – Centrum Zdrowia Pszczół.

W materiale znajdziesz konkretne wskazówki oparte na wiedzy weterynaryjnej i doświadczeniu terenowym – jak podejść do dezynfekcji w sposób świadomy i skuteczny.

CO PSZCZELARZ POWINIEN WIEDZIEĆ O DEZYNFEKCJI

Dezynfekcja w pasiece jest jednym z kluczowych elementów profilaktyki chorób pszczół, niestety, wydaje się, że nader często niedocenianym. Wła­ściwe zabiegi higieniczne pozwalają ograniczyć roz­przestrzenianie się patogenów, zmniejszyć straty w rodzinach pszczelich oraz poprawić ogólną kon­dycję rodzin w pasiece. W warunkach intensywnego użytkowania sprzętu oraz częstych manipulacji przy rodzinach pszczelich, ryzyko przenoszenia patoge­nów znacząco wzrasta. Można pokusić się o autory­tatywne stwierdzenie, że właściwie i regularnie pro­wadzona dezynfekcja powinna być traktowana jako stały składnik prawidłowej gospodarki pasiecznej. Każdy pszczelarz, zarówno początkujący, jak i do­świadczony, powinien znać podstawowe zasady dezynfekcji sprzętu, uli i narzędzi wykorzystywanych przy pracach związanych z prowadzeniem gospo­darstwa pasiecznego, niezależnie od jego wielkości.

Dlaczego dezynfekcja jest tak ważna?

W pasiece mamy do czynienia z wieloma czynni­kami chorobotwórczymi (patogenami): bakteria­mi (np. Paenibacillus larvae – wywołująca zgnilec amerykański), grzybami (np. Ascosphaera apis – powodujący grzybicę wapienną) czy wreszcie wiru­sami pszczelimi. Patogeny te mogą przetrwać długi czas w środowisku ulowym: na plastrach, elemen­tach wyposażenia i/lub ścianach, wylotku, na na­rzędziach pszczelarskich, a nawet na odzieży.

Brak regularnej dezynfekcji sprzyja:

• przenoszeniu chorób między rodzinami w danej pasiece,
• nawrotom chorób,
• rozprzestrzenianiu się chorób na inne pasieki.

Dezynfekcja jest więc nie tylko działaniem hi­gienicznym, ale także elementem odpowiedzialno­ści moralnej pszczelarza i etycznej wobec innych pszczelarzy.

Na wstępie artykułu warto także wspomnieć i przytoczyć podstawowe definicje, aby w pełni zro­zumieć pojęcia i potrafić właściwie się nimi posłu­giwać. To właśnie dostrzeżenie różnic jest kluczowe z praktycznego punktu widzenia i mające bezpo­średnie przełożenie na świadome podejmowanie czynności w pasiece czy pracowni pasiecznej.

1. Dezynfekcja (odkażanie) to niszczenie lub znaczące redukowanie liczby chorobotwórczych drobnoustrojów (wirusów, bakterii, grzybów) w środowisku zewnętrznym.
2. Sterylizacja (wyjaławianie) jest szczególnym rodzajem dezynfekcji i polega na całkowitym za­biciu wszystkich form mikroorganizmów (wiru­sów, bakterii, grzybów), w tym form przetrwalnikowych określanych czasem mianem zarodników, spor czy endospor.

Powyższe definicje wskazują wyraźnie, że de­zynfekcja to szerokie zagadnienie zawierające najistotniejszą cechę różnicującą, jaką jest zniszcze­nie zarodników. Zarodniki są strukturami bardziej opornymi, czyli mniej wrażliwe na procesy dezyn­fekcji. Nie każda metoda czy środek dezynfekcyjny zniszczy przetrwalniki. Zatem dla wykonania de­zynfekcji, która jest każdorazowo zabiegiem wyma­gającym nakładów czasu oraz finansowych, warto wybierać metodę/środek, który zapewni jak naj­szersze działanie dezynfekujące, czyli sterylizację.

Jeżeli decydujemy się na podejmowanie działań, to starajmy się uzyskać jak najwię­cej korzyści przy jak najmniejszych nakła­dach.

3. Produkt biobójczy oznacza każdą substancję lub mieszaninę w postaci, w jakiej jest dostarcza­na użytkownikowi, składającą się z jednej lub kil­ku substancji czynnych lub zawierającą lub wy­twarzającą jedną lub więcej substancji czynnych, której przeznaczeniem jest niszczenie, odstrasza­nie, unieszkodliwianie organizmów szkodliwych, zapobieganie ich działaniu lub zwalczanie ich w jakikolwiek sposób inny, niż działanie czysto fizyczne lub mechaniczne.
4. Substancja czynna (aktywna) w dezynfekcji to substancja działająca na organizmy szkodliwe lub przeciwko nim.

Dlaczego dezynfekcja w pszczelarstwie jest rzadkością?

Odpowiedzi na tak postawione pytanie można udzielić wskazując na poniższe uwagi:

• Właściwie prowadzone czyszczenie i dezynfekcja są czynnościami pracochłonnymi i czasochłonnymi.
• Wyżej wymienione procesy wymagają posiadania odpowiedniej wiedzy, narzędzi i sprzętu.
• Stosowane w ww. procesach substancje chemicz­ne wymagają stosowania adekwatnych środków ochrony osobistej o potwierdzonej skuteczności.

Sposoby postępowania przy dezynfekcji w pszcze­larstwie.

Skuteczna dezynfekcja w pasiece nie zaczyna się od zastosowania czynnika dezynfekcyjnego fi­zycznego lub chemicznego, lecz od dokładnego oczyszczenia powierzchni, która ma zostać podda­na dezynfekcji czyli od sanityzacji. Jest to etap ab­solutnie kluczowy, a jednocześnie często pomijany lub traktowany zbyt pobieżnie. Tymczasem bez pra­widłowego oczyszczania, nawet najlepszy preparat dezynfekcyjny może okazać się nieskuteczny. W pa­siece mamy do czynienia z dużą ilością zanieczysz­czeń organicznych: propolisem, woskiem, resztka­mi pierzgi i miodu, odchodami pszczół, martwymi pszczołami czy kurzem. Zanieczyszczenia te tworzą barierę ochronną dla drobnoustrojów. Patogeny ukryte pod warstwą wosku lub propolisu nie mają bezpośredniego kontaktu ze środkiem dezynfekcyj­nym. Tylko bezpośrednie narażenie patogenu na działanie środka stosowanego do dezynfekcji wa­runkuje jej skuteczność.

Dezynfekcja nie zastępuje oczyszczania – jest jego uzupełnieniem.
Jak prawidłowo oczyszczać sprzęt pasieczny?

1. Oczyszczanie mechaniczne – usunięcie widocz­nych zabrudzeń poprzez oskrobanie dłutem ra­mek i elementów uli, usuwanie wosku i propoli­su, szczotkowanie powierzchni. Ten etap należy wykonać zawsze na sucho, najlepiej w miejscu uniemożliwiającym dostęp pszczół, aby nie roz­przestrzeniać potencjalnie uwolnionych patoge­nów.
2. Mycie gorącą wodą wraz z zastosowaniem deter­gentów lub roztworów alkalicznych (np. soda). Przy stosowaniu dodatków do gorącej wody za­wsze po myciu należy przeprowadzić dokładne spłukanie. Mycie usuwa tłuszcze i resztki wosku, które szczególnie silnie chronią drobnoustroje.
3. Suszenie po myciu – wilgoć rozcieńcza środki de­zynfekcyjne i obniża ich skuteczność.

Brak oczyszczania powoduje, że dezynfekcja nie dociera do źródła zakażenia, co sprzyja nawrotom choroby. Wobec powyższego działania są nie tylko nieskuteczne, ale także zwiększają koszty i nakład pracy bez realnych efektów. Oczyszczanie jest fundamentem skutecznej dezynfekcji w pasiece. Bez niego dezynfekcja traci sens i nie spełnia swojej roli profilaktycznej.

W zależności od rodzaju sprzętu i stopnia zagro­żenia można stosować różne metody dezynfekcji.

Ryc 1. Dezynfekcja – migracja temperatury w obiekcie

Dezynfekcja fizyczna – termiczna.

Do najczęściej stosowanych środków przy tej de­zynfekcji zaliczamy: ogień, wodę (działanie wody o temperaturze 9O°C, gotowanie, autoklawowanie – oddziaływanie pary wodnej pod zwiększonym ci­śnieniem pozwalającym uzyskać temperaturę rzędu 121°C, 131°C) czy gorące powietrze o temperaturze 110 – 15O°C.

Przy dezynfekcji z wykorzystaniem wysokiej tem­peratury niezwykle istotny jest czas potrzebny do przeniknięcia temperatury do najgłębiej położone­go dezynfekowanego elementu. Dezynfekcja będzie skuteczna dopiero wtedy, gdy temperatura osiągnie oczekiwaną przez nas wartość w położonym najda­lej od jej źródła elemencie. Zatem przy zastosowa­niu pożądanej przez nas temperatury inny będzie czas dezynfekcji płaszczyzny, a inny określonej ob­jętości, co obrazuje rycina 1.

Przy dezynfekcji z wykorzystaniem wysokiej tem­peratury należy wspomnieć i podkreślić, że goto­wanie w temperaturze wrzenia wody nie niszczy przetrwalników bakterii, w tym przetrwalników Paenibacillus larvae wywołujących zgnilec ame­rykański pszczół. Przetrwalniki ulegają zniszczeniu dopiero w temperaturze przekraczającej 12O°C.

Dezynfekcja fizyczna – promieniowanie ultra­fioletowe.

Stosuje się promieniowanie ultrafioletowe – dłu­gości fali 253 – 280 nm (optymalnie 265 nm).
Promieniowanie ultrafioletowe działa tylko na powierzchnię bezpośrednio naświetlaną.
Warstwa pyłu zmniejsza jego skuteczność. Może w pszczelarstwie ma to marginalne znaczenie, ale jako ciekawostkę należy wspomnieć, że mikroby w wodzie poddanej dezynfekcji promieniami ultra­fioletowymi są zabijane tylko do głębokości od 0,1 do 1 mm.
Przetrwalniki są oporne na promieniowanie ultrafioletowe.

Dezynfekcja fizyczna – promieniowanie jonizu­jące (gamma).

Minimalna dawka do zabicia bakterii wynosi 5 kGy (kilogrey, tj. KJ / kg).
Optymalne działanie wykazano przy 15 kGy.

Wyżej wymienione metody dezynfekcji fizycznej cechują się wysoką skutecznością, pod warunkiem prawidłowego wykonania i z zastrzeżeniem wspo­mnianych ograniczeń. Oczywiście materiały, które poddajemy dezynfekcji muszą być odporne na dzia­łanie dezynfekcyjne tak, aby stosując w dobrej wie­rze dezynfekcję nie doprowadzić do ich zniszczenia.

Dezynfekcja chemiczna

Dezynfekcja chemiczna jest jednym z podstawo­wych sposobów ograniczania liczby drobnoustrojów chorobotwórczych w pasiece. Stosowana prawidło­wo, stanowi skuteczne uzupełnienie oczyszczania mechanicznego i dezynfekcji termicznej. Należy jednak pamiętać, że jej skuteczność zależy nie tylko od rodzaju użytego preparatu, ale przede wszystkim od właściwego przygotowania sprzętu oraz prze­strzegania zasad bezpieczeństwa.
Najczęstsze mechanizmy oddziaływania i wy­kazujące je substancje aktywne zamieszczone są w tabeli 1.

Dezynfekcja chemiczna wiąże się z obligato­ryjnym przestrzeganiem poniższych zasad:

1. Roztwory do dezynfekcji należy przygotować po­przez staranne pomiary lub ważenie substancji czynnych i wody w celu osiągnięcia prawidłowe­go, przepisanego stężenia.
2. Podczas przygotowywania roztworów nie nale­ży mylić czy formuła określa stężenie produktu (który w większości ma nazwę handlową), czy substancję czynną.
3. Roztwór roboczy należy przygotować tuż przed użyciem – jego skuteczność zwykle spada wraz z upływem czasu.
4. Zwiększoną skuteczność niektórych prepara­tów można osiągnąć przy wyższej temperaturze roztworu (np. w przypadku wodorotlenków do 8o°C).
5. Bardzo dobrze jest zastępować środki dezynfe­kujące w jednym miejscu pracy substancjami czynnymi o innym charakterze chemicznym, aby zapobiec wzrostowi oporności drobnoustrojów. Oporność, to cecha wszystkich organizmów żywych – w pszczelarstwie najczęściej zjawisko oporności poruszane jest w przypadku roztoczy Varroa destructor.

Mechanizm	Substancja aktywna
Utlenianie	chlor, nadtlenek wodoru, ozon, tlenek etylenu
Hydroliza	kwasy, soda kaustyczna, gorąca woda
Tworzenie soli białek	sole metali alkalicznych i metali ciężkich
Koagulacja białek w komórkach	czwartorzędowe sole amonowe, metale, fenole, alkohole
Zmiany przepuszczalności błon komórkowych	czwartorzędowe sole amonowe
Wnikanie do układu enzymatycznego	metale, formaldehyd, fenol
Mechaniczne uszkodzenie komórek	czwartorzędowe sole amonowe

Tab 1. Dezynfekcja chemiczna – mechanizmy (Za: Hygiene in the apiary – A manual for hygienic beekeeping; Edited by Dalibor Titera; Bee Research Institute, Doi 2009)

6. Należy bezwzględnie przestrzegać zasad BHP i stosować sprzęt ochronny, tj. rękawice, okulary, odpowiednią odzież i obuwie.
   Zdecydowana większość środków dezynfekcyj­nych nie jest obojętna dla naszego zdrowia.

Dezynfekcja chemiczna stosowana jest głównie do narzędzi i sprzętu pomocniczego. Należy używać wyłącznie preparatów dopuszczonych do kontaktu z żywnością i bezpiecznych dla pszczół. Szczególną ostrożność trzeba zachować przy stosowaniu środ­ków silnie żrących.

Najistotniejsze kwestie przy dezynfekcji to:

1. Spektrum aktywności, to jest czy wybrany śro­dek dezynfekujący i procedura dezynfekcji działa przeciwko tym mikroorganizmom, które musimy wyeliminować.
2. Jest to kluczowa sprawa przy doborze dezynfe- kanta. Nie wszystkie środki, pomimo działania bój czego w stosunku do bakterii, wirusów czy grzybów, wykazują takie działanie w stosunku do form przetrwalnikowych. Tutaj właśnie z pomo­cą przychodzi etykieta środka dezynfekującego, która, co jest usankcjonowane prawnie, zawiera informację wobec jakich mikroorganizmów śro­dek wykazuje skuteczność.
3. W jaki sposób stosuje się środek dezynfekują­cy (wycieranie, zanurzanie, rozpylanie, piana). Środek będzie wykazywał deklarowaną przez producenta skuteczność tylko w przypadku za­stosowania go zgodnie z dołączoną ulotką infor­macyjną.
4. Zalecane stężenie środka dezynfekującego, bio- rąc pod uwagę już ww. informację dotyczącą ulotki. Dodać i podkreślić należy, że proces opra­cowywania środka dezynfekcyjnego, a następnie badania jego skuteczności są ściśle obwarowane przepisami prawa i mogą być realizowane tylko przez kompetentne instytucje z wykorzystaniem akredytowanych metod.
5. Czas ekspozycji, to jest czas niezbędny do sku­tecznego zadziałania dezynfekcji. Nawet prepa­rat cechujący się wysoką skutecznością i najszer­szym możliwym zakresem (spektrum) działania nie będzie odpowiednio efektywny, jeżeli samo­wolnie skrócimy czas jego ekspozycji.
6. Dezynfekowane środowisko, to jest w jaki sposób oczekiwany efekt jest modyfikowany przez inne obecne substancje, kwasowość, adsorpcja, inaktywacja, temperatura, światło, promieniowanie UV).

Dezynfekcja w profilaktyce / Dezynfekcja w zwalczaniu chorób

Dezynfekcja w profilaktyce, a dezynfekcja w zwal­czaniu chorób w ujęciu praktycznym różnią się tym, że w profilaktyce możemy stosować dowolne przez nas wybrane substancje wykazujące działanie de­zynfekcyjne, a przy dezynfekcji z zwalczaniu chorób (leżących w kompetencji inspekcji weterynaryjnej) można posługiwać się tylko i wyłącznie produktami biobójczymi, których substancje aktywne są usank­cjonowane właściwymi regulacjami prawnymi. W przypadku dezynfekcji przy zwalczaniu zgnilca amerykańskiego pszczół stosować należy produkty biobójcze, zawierające podchloryn sodu jako sub­stancję czynną.

W Polsce za zagadnienia związane z dopuszcza­niem do obrotu produktów biobójczych czyli środ­ków dezynfekcyjnych o potwierdzonym bezpie­czeństwie i skuteczności odpowiedzialny jest Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Me­dycznych i Produktów Biobójczych (URPL). Na jego stronie internetowej: https://www.gov.pl/web/urpl znajduje się odnośnik „Produkty biobójcze”, dzięki któremu uzyskujemy dostęp między innymi do stale aktualizowanego Wykazu Produktów Biobójczych. Przedmiotowy wykaz dostępny jest w pliku progra­mu Excel, co umożliwia jego swobodne przeszukiwa­nie i znajdowanie interesującej nas pozycji.

Przy dezynfekcji, dzisiaj wyłącznie w profilakty­ce, od dziesięcioleci zastosowanie znajduje wodo­rotlenek sodu (NaOH), którego zwyczajowa nazwa w roztworze wodnym to ług sodowy/soda żrąca/ soda kaustyczna. W zależności od stężenia wykorzy­stywany jest do różnych celów i tak: 1% – do odkaże­nia gumowego obuwia, fartuchów i rękawic; 2% – do uli z drewna i tworzyw sztucznych; 3% gorący – do ramek. Niestety roztwór jest silnie żrący i niewła­ściwie stosowany może powodować oparzenia oczu i skóry. Dodatkowo roztwór powoduje korozję me­tali. Po zastosowaniu ługu sodowego materiał nale­ży dokładnie wypłukać wodą, zneutralizować jego pozostałości z wykorzystaniem jednego z kwasów: kwas octowy, kwas cytrynowy, kwas mlekowy, a na­stępnie jeszcze raz wypłukać w wodzie, w celu pozby­cia się powstałych soli. Brak płukania i neutralizacji utrzyma działanie żrące materiału zarówno dla ludzi, jak i pszczół.

W Wielkiej Brytanii, opierając się o wyniki badań naukowych, praktykuje się trzydziestominutowe za­nurzenie dezynfekowanych materiałów w roztworze 0,5% podchlorynu sodu, taki czas i stężenie ma być skuteczne wobec przetrwalników. Oczywiście po za­stosowaniu, tak samo jak w to miało to miejsce przy wyżej opisanym ługu sodowym, należy bardzo do­kładnie wypłukać dezynfekowany materiał do usu­nięcia pozostałości substancji aktywnej, po czym wysuszyć.

Oczywiście lista produktów biobójczych dopusz­czonych do obrotu w kraju jest bardzo długa, tym niemniej chciałbym szczególnie zwrócić Państwa uwagę na profesjonalny produkt biobójczy o nazwie SILVECO+®, który jest innowacyjnym preparatem o szerokich możliwościach zastosowania go w pszcze­larstwie. Wykazuje dwufazowe długotrwałe działa­nie przeciwko bakteriom, wirusom oraz grzybom. W chwili obecnej trwają zaawansowane prace nad rozszerzeniem jego rejestracji o działanie sporobójcze w kierunku przetrwalników bakterii Paenibacillus larvae (wywołujących zgnilec amerykański pszczół). Rozszerzenie to jest możliwe dzięki uzyskaniu i ak­ceptacji przez właściwy urząd badań laboratoryjnych przeprowadzonych przez kompetentne instytucje.

Podsumowanie

Prawidłowo prowadzona dezynfekcja w pasiece jest inwestycją w zdrowie pszczół i bezproblemo­we prowadzenie gospodarstwa pasiecznego. Syste­matyczność, znajomość metod oraz przestrzeganie zasad bezpieczeństwa pozwalają skutecznie ogra­niczyć presję chorób i zapewnić stabilny rozwój ro­dzin pszczelich. Współczesne pszczelarstwo wymaga nie tylko wiedzy biologicznej, ale również wysokich standardów higieny pracy. Dezynfekcja w pasiece nie jest czynnością jednorazową ani zbędnym obo­wiązkiem. To stały element dobrej praktyki pszcze­larskiej i bioasekuracji, który ma bezpośredni wpływ na zdrowie pszczół i bezpieczeństwo całej okolicy. Świadomy pszczelarz wie, że profilaktyka jest zawsze tańsza i skuteczniejsza, niż walka z chorobą.

lek. wet. Andrzej Bober
SPECJALISTA CHORÓB OWADÓW UŻYTKOWYCH
MENEDŻER TECHNICZNY

POBIERZ I PRZECZYTAJ oryginalną publikację [pdf]